Byszewo

Wieś położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim, w gminie Koronowo. Od ok. 1256 r. do 1819 r. siedziba opactwa cysterskiego. Dziś miejscowość turystyczna oparta na ciągu jezior byszewskich.

Opis

Opis miejscowości

Byszewo położone jest w ciągu jezior byszewskich, nad jeziorem Studziennym i Długim. W okolicy liczne szlaki turystyczne. Miejscowość jest idealnym miejscem startowym na wycieczki krajoznawcze, rowerowe i spływy kajakowe.

W 1253 roku do Byszewa sprowadzono zakon Cysterski, którego historia nieprzerwanie do XIX wieku związana była z historią wsi.

Miejsca warte odwiedzenia

• Kościół pocysterski, ustanowiony Sanktuarium Najświętszej Maryi Panny Królowej Krajny.

• Zespół jezior byszewskich.

Historia miejscowości i opactwa cysterskiego

Historia od XII wieku

Pierwsze wzmianki o opactwie byszewskim pochodzą z 25 lipca 1250 r. i pochodzą z dokumentu wystawionego przez księcia kujawskiego Kazimierza, w którym zatwierdził przekazanie przez skarbnika kujawskiego Mikołaja na potrzeby opactwa osiem wsi i cztery źrebia.

Po raz pierwszy o siedzibie opactwa dyskutowano za sprawą księcia Kazimierza na obradach cysterskiej kapituły generalnej. Rok później sprawa fundacji Byszewa była powtórnie omawiana na posiedzeniu kapituły. Na klasztor macierzysty dla fundacji byszewskiej wyznaczono wówczas Sulejów.

Z powodu wojny na pograniczu Pomorza z Wielkopolską i Kujawami, pierwsi mnisi do Byszewa przybyli dopiero w 1256 r.

Do początkowego rozwoju opactwa przyczynił się także książę Kazimierz, który zainspirowany działaniem skarbnika Mikołaja, dodatkowo, przypuszczalnie w roku 1257, obdarzył klasztor dwoma wsiami w kasztelanii wyszogrodzkiej – Trzęsaczem i Włókami.

Dzięki tej fundacji książę Kazimierz zamierzał silniej związać nowo zdobyte po wojnie z księciem Świętopełkiem kasztelanie bydgoską i wyszogrodzką z Kujawami oraz wzmocnić gospodarczo zniszczony wojnami region. Dodatkowo ważna dla Kujaw była też stabilność dróg handlowych w kierunku Bydgoszczy, w związku z rozpoczętą najpóźniej w I poł. 1250 r. wojną celną z zakonem krzyżackim.

Rozwój klasztoru w Byszewach nastąpił w trakcie dalszego konfliktu kujawsko-pomorskiego. Książę pomorski Świętopełk zrezygnował z roszczeń do spornych ziem wyszogrodzkich i bydgoskich, co przyczyniło się zmniejszeniem zainteresowania wspieraniem fundacji byszewskiej przez księcia Kazimierza.

Przełomowy w historii klasztoru był rok 1285. Doszło wówczas do szeroko zakrojonej reformy obejmującej między innymi klasztory w Sulejowie i Byszewie. Klasztorem macierzystym dla Byszewa z całą pewnością był wówczas Lubiąż. 

W kolejnych latach doszło do reorganizacji i uporządkowania dóbr klasztornych. Dobra sytuacja polityczna i gospodarcza wpływała dalej na rozwój opactwa. W roku 1286 cystersi byszewscy otrzymali kolejno trzy przywileje od księcia pomorskiego Mściwoja II, księcia inowrocławskiego Siemomysła oraz prawdopodobnie wielkopolskiego księcia Przemysła II w których potwierdzono całe pierwotne uposażenie klasztoru pochodzące z nadań skarbnika Mikołaja i księcia Kazimierza, a w przywileju Mściwoja II dodatkowo potwierdzony został Dóbrcz. Inowrocławski książę Leszek, jego bracia i matka Salomea przekazali na klasztor dział w Jelitowie. Do ważnych zmian należy też zaliczyć przeniesienie głównej siedziby klasztoru z Byszewa do wsi Smeysche (dziś Koronowo), wymienionej w 1288 r. z biskupem kujawskim Wisławem za Dóbrcz, Perkowo oraz dziesięciny z tych i innych wsi.

W 1370 r. opactwo byszewskie było jednym z większym właścicieli ziemskich w regionie, łącznie majątek byszewski obejmował czterdzieści siedem wsi, dwa przysiółki i dział w Gogolinie. W roku 1368 klasztor uzyskał prawo lokowania miasta na terenie wsi Smeysche. Opat byszewski Jan w 1370 r. wydał przywilej lokacyjny, po czym wieś zaczęto nazywać Koronowem. Ostatecznie cystersi byszewscy skupili swe posiadłości w dwóch głównych kompleksach. Prawie pięćdziesiąt wsi znalazło się w pasie ciągnącym się od północnego-wschodu części kasztelanii nakielskiej połączonym z północną częścią kasztelanii bydgoskiej oraz po przekroczeniu rzeki Brdy z północno-wschodnią częścią kasztelanii wyszogrodzkiej. Drugi zespół dóbr złożony z pięciu miejscowości położony był nad Wisłą w północno-wschodniej części kasztelanii wyszogrodzkiej.

Historia od XV wieku

Wiek XV nie był szczęśliwy dla opactwa byszewskiego. W I poł. XV w. klasztor kilkakrotnie ucierpiał w wyniku najazdów i działań wojennych. W roku 1410 cystersi w toku działań wojennych pomiędzy wojskami polskimi a wojskami zakonu krzyżackiego zostali zmuszeni do opuszczenia swojej siedziby. W roku 1414 wojska krzyżackie zburzyły znaczną część zabudowy Koronowa.

W 1433 opactwo cysterskie zostało zaatakowane przez husytów, którzy splądrowali cały klasztor. Mnisi z opatem Gabrielem na czele opuścili wówczas swoją siedzibę, za co spotkała ich kara klątwy, która została zdjęta przez kapitułę generalną cystersów w 1440 r.

Po zakończeniu wojny trzynastoletniej nastąpił pomyślniejszy okres. W roku 1471 król Kazimierz Jagiellończyk potwierdził klasztorowi przywilej Władysława Łokietka z roku 1325 (falsyfikat) z zatwierdzeniem wymienionych posiadłości i szeregu wolności oraz przywilej Kazimierza Wielkiego z 1353 r. W roku 1476 król zwolnił poddanych klasztornych od jakichkolwiek służb i szarwarków. W 1495 r. wszelkie przywileje nadane klasztorowi Cystersów w Koronowie zatwierdził z kolei król Jan Olbracht. O podobne przywileje wystarał się klasztor w okresie późniejszym u króla Zygmunta Starego w roku 1513, u króla Zygmunta Augusta w roku 1549 i 1556, a u króla Stefana Batorego w roku 1576. Zygmunt August zwolnił też klasztor w roku 1558 od obowiązku stacji.

W ciągu XVI w. doszło też do istotnych zmian organizacyjnych w konwencie koronowskim. Pierwszą z nich, nieudanie, usiłował wymusić biskup włocławski, Krzesław z Kurozwęk. W roku 1500 uzyskał on zgodę króla Jana Olbrachta, po zabiegach, które znalazły oddźwięk nawet w stolicy papieskiej, aby stanowisko opata koronowskiego było powierzane biskupom sufraganom, przy czym każdorazowo miał on pochodzić z zakonu cysterskiego. Miało to doprowadzić do połączenia dóbr klasztoru z sufraganatem. Cała akcja, pomimo tych wszystkich starań, zakończyła się jednak niepowodzeniem biskupa. Druga ważna zmiana polegała na wydzieleniu w roku 1558 przez opata Adama Mirkowskiego części dochodów z dóbr klasztornych na utrzymanie konwentu, co wiązało się zapewne z wcześniejszym niezadowoleniem mnichów ze swojej sytuacji w klasztorze. Jeszcze większe zaopatrzenie przyznał mnichom koronowskim w roku 1596 opat Wawrzyniec Zaliński. Mnisi byszewscy uzyskali w roku 1601 zatwierdzenie tych postanowień przez wizytatora cysterskiego z Francji Edmunda a Cruce. Podział dóbr klasztornych dokonany przez swojego poprzednika potwierdził w 1605 r. opat Stanisław Makowiecki, dodając dodatkowo mnichom drugą połowę spichlerza w Trzęsaczu.

Historia od XVIII wieku

Strategiczne położenie opactwa na północnych kujawach przyczyniło się do kolejnych strat podczas konfliktów zbrojnych. W połowie XVI wieku w trakcie potopu szwedzkiego klasztor został spustoszony przez przechodzące tędy wojska szwedzkie. Duże straty poniosło też opactwo w toku wojny północnej, szczególnie w związku ze szwedzkimi rekwizycjami w latach 1701–1706. W tym czasie doszło też do ważnego sporu między klasztorem koronowskim a biskupem włocławskim o jurysdykcję biskupią nad klasztorem. Mikołaj Spinola, audytor papieski, w rozstrzygnięciu sporu w roku 1714 zdecydował, że klasztor jest wolny od jurysdykcji biskupiej, z wyjątkiem obowiązku egzaminów dla mianowanych duchownych

i proboszczów.

W 1757 roku, na prośbę opata Jana Chrząstowskiego, król August III potwierdził wszystkie wcześniejsze przywileje nadane opactwu. Do sporów, tym razem o charakterze ekonomicznym, dochodziło między klasztorem a mieszczanami koronowskimi. Szczególnie przybrały one na sile po roku 1750.

Niepewna sytuacja opactwa byszewskiego nastąpiła po pierwszym rozbiorze Polski w roku 1772, kiedy to klasztor koronowski znalazł się pod zaborem pruskim. Wzrost dominacji protestantyzmu na ziemiach zaboru pruskiego oraz nowej polityki prowadzonej przez władze doprowadziły do kasacji klasztoru byszewskiego w 1819.