Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy

Najważniejsze zabytki Jemielnicy to obiekty architektury cysterskiej czyli klasztor, kościół klasztorny i kościół cmentarny. Utworzone w XIII w. opactwo wywarło ogromny wpływ na rozwój regionu.

Opis

KLASZTOR

Do naszych czasów z budynku klasztornego zachowały się trzy skrzydła o prostej architekturze. Skrzydło zachodnie i południowe są piętrowe. W latach 1833–1834, już po kasacie klasztoru, wyburzono skrzydło wschodnie, pozostał tylko krużganek z zakrystią i średniowiecznymi murami kamiennymi. Budynek zmodernizowano w 1860 r. i na początku XX w.

Na zachód od budynku klasztornego znajdują się zabudowania gospodarcze wzniesione za czasów opata E.Staniczki na przełomie XVIII i XIX w. W ich skład wchodzą: dom mieszkalny połączony ze spichlerzem oraz dawny młyn.

Między młynem a budynkiem klasztornym biegnie mur z kamienną bramą zwieńczony szczytem, w którym znajduje się rokokowy kartusz z herbem klasztoru.

W ogrodzie klasztornym znajduje się kapliczka z XVIII w. w formie kwadratowej latarni.

Kościół i klasztor otoczone są murem z bramkami z pocz. XVIII w.

KOŚCIÓŁ POCYSTERSKI

Obecnie parafia rzymskokatolicka pw. NMP i św. Jakuba. Posiada bogate, regencyjne i rokokowe wnętrze.

Ołtarz główny usytuowany w absydzie prezbiterium został wykonany w 1734 r. w warsztacie Michaela Kosslera w Niemodlinie. Jest to konstrukcja dwukondygnacyjna na podwyższonym cokole. W zwieńczeniu figury Archanioła Michała i aniołów. W polu głównym obraz Wniebowzięcia Matki Boskiej pędzla Georga Wilhelma Neuhertza.

Wewnątrz zachwyca dwanaście ołtarzy bocznych, których dwa pierwsze umieszczone są przy prezbiterium, z ok. 1740 r. Wyposażenie uzupełniają: stalle ustawione po obu stronach prezbiterium, drewniane, polichromowane; ambona wykonana w 1769 r. dekorowana motywami akantu i wieńców kwiatowych; organy rokokowe z 1777 r. stworzone przez Jana Gotfryda Wilhelma Schefflera z Brzegu, złożone z dwóch prospektów (mniejszy wbudowany w parapet chóru i większy przy ścianie zachodniej zwieńczony glorią i ozdobiony obrazem Św. Cecylii.)

Ściany naw i prezbiterium zdobią liczne obrazy m.in.: sześć obrazów ilustrujących życie Marii z 1767–1768r., czternaście stacji Męki Pańskiej z XVIII w. ponadto Wizja św. Bernarda (poł XVIII w.), Wszyscy Święci (pocz. XIX w.); św Jan Nepomucen (XVIII/XIX w.), św. Jadwiga Śląska, św. Szczepan, św. Anna z Matką Boską (oba z ok. poł. XVIII w.)

Wnętrze zdobią również rzeźby: rzeźba Chrystusa Echo Homo dłuta Jana Melchiora Oesterreicha z ok. 1740 r., rzeźba przedstawiająca św. Wojciecha z XVIII w. W przedsionku grupa Ukrzyżowania z XVII/XVIII w.

Sklepienie Kaplicy św. Józefa zdobi polichromia barokowa wykonana w 1756 r. przez Wolfa przedstawiająca św. Józefa Orędownika w otoczeniu aniołów, ponad którym Bóg Ojciec i Duch Święty w obłokach. W strefie dolnej malowidła przedstawiciele wszystkich stanów i narodowości m.in.: cystersi na tle klasztoru w Jemielnicy i kongregacja św. Józefa na tle krajobrazu i iluzjonistycznej architektury. Ołtarz główny kaplicy, z parą kolumn i figurami św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, wykonano ok. 1740 r. Znajduje się w nim obraz Świętej Rodziny z 2 poł. XVII w. malowany przez Michała Willmanna.

KOŚCIÓŁ CMENTARNY pw. Wszystkich Świętych

Do 1810 r. był to kościół parafialny. W prezbiterium zachowały się fragmenty polichromii gotyckiej z 3 ćw. XV w. Ołtarz główny pochodzi z 1738 r. i jest fundacji opata Ludwika Herde, architektoniczny z dwiema kolumnami i glorią wieńczącą oraz figurami św. Jana Ewangelisty i św. Jana Chrzciciela. W ołtarzu znajduje się obraz Wszystkich Świętych z 1749 r. Dwa ołtarze boczne pochodzą z 1668 r. ustawione są na predellach z rozbudowanymi zwieńczeniami. W prezbiterium ustawione są również stalle z ok. XVII w., a przy ścianie tęczowej bogato dekorowana ambona z 2 poł XVII w. z obrazem Chrystusa Błogosławionego z XVII w. Przy zachodniej ścianie nawy duży drewniany chór muzyczny z XVII w.

Uzupełnieniem wnętrza są m.in.: ławka lokatorska i dwie ławy z 1667 r., trzy szafki ścienne z XVII i XVIII w. (prezbiterium), w nawie konfesjonał późnorenesansowy z XVII w. i dwa rzędy ław intarsjowanych z 1742 r.

Kamienna rokokowa figura św. Jana Nepomucena – ufundowana w 1765 r. przez opata E. Misurę. Ustawiona jest na wysokim cokole, dekorowana kartuszem z herbem klasztoru.

Data lub czas powstania

1285 r. (XIII w.)

Historia

Klasztor założony początkowo prawdopodobnie przy istniejącym przed 1285 r. kościele św. Jakuba (obecnie kościół cmentarny Wszystkich Świętych), a na początku XIV w. przeniesiony w obecne miejsce w obrębie tej samej wsi.

Fundacja opactwa Cystersów w Jemielnicy nastąpiła z pewnością przed 1289 r., w tym bowiem roku opat jemielnicki Mikołaj pojawił się na zjeździe opatów w Lubiążu. Fundatorami opactwa byli: książę opolski Bolko, który wybudował w 1307 r. prowizoryczne drewniane pomieszczenia dla zakonników oraz jego syn Albert, książę strzelecki, który ufundował murowaną świątynię i klasztor. Z tą fundacją wiązano nadzieje na podjęcie przez cystersów kolonizacji, bowiem samo opactwo wraz z okolicznymi wsiami znajdowało się w XIV w. w pobliżu wielkich pustkowi na lewym brzegu Małej Panwi.

W przeciągu dziejów uposażenie klasztoru było stosunkowo małe, tak więc Jemielnica była najuboższym z opactw śląskich, a przez cały okres jego istnienia nie ma śladu samodzielnego zakładania wsi.

Pod wpływem gospodarki cysterskiej znakomicie rozwinęło się w Jemielnicy młynarstwo (8 młynów w XVII w.) W dobrach klasztornych uprawiano rośliny zbożowe (XVIII w. głównie proso), chmiel, winną latorośl, hodowano owce i niewielką liczbę krów. Doskonale była rozwinięta również gospodarka rybna i pszczelarstwo. Produkowano piwo sprzedawane w licznych karczmach leżących w dobrach klasztornych.

W majątku opactwa funkcjonowały prawdopodobnie już w XIV w. kuźnice, a także smolarnia.

Opactwo w Jemielnicy było jedynym klasztorem w regionie strzelecko-toszeckim i odegrało, mimo swojego ubóstwa, znaczącą rolę w dziejach Górnego Śląska. Nie można wykluczyć, że kościół klasztorny stał się miejscem pochówku księcia strzeleckiego Alberta i jego rodziny. O pewnym znaczeniu klasztoru świadczy fakt, że opat jemielnicki Franko był w I poł. XIV w. rozjemcą w długotrwałym sporze o prepozyturę św. Małgorzaty w Bytomiu, w którym starły się interesy potężnego opactwa Norbertanów we Wrocławiu-Ołbinie i biskupstwa krakowskiego.

Przy klasztorze powstała biblioteka, jednak zachowany do dziś zarówno zasób księgozbioru, jak i zawartość treściowa, są bardzo skromne i nie dorównują bibliotece opactwa w Rudach. Do dziś dotrwało tylko pięć średniowiecznych rękopisów będących w posiadaniu opactwa jemielnickiego. Niewiele wiemy o studiach uniwersyteckich mnichów jemielnickich w średniowieczu. W XVII w. wielu z nich posiadało jednak wykształcenie uniwersyteckie. Z klasztorem związało się również dwóch znakomitych kompozytorów muzyki barokowej – opat Jan Nucius i przeor Ludwik Bergel. Cystersi prowadzili szkołę w murowanym budynku przy kościele „Wszystkich Świętych”, poświadczoną w 1687 r. W poł. XVIII w. utworzyli gimnazjum łacińskie.

W XVII w. zachowały się liczne przykłady pełnienia przez cystersów jemielnickich posług duszpasterskich nie tylko w Jemielnicy, lecz także w kościołach niezwiązanych z opactwem: w Centawie, Toszku, Sławięcicach i Staniszczach. Przed 1636 r. powstał przytułek dla biednych w Jemielnicy, który był utrzymywany z kasy opata.

W 1675 r. opat Kasper Bartłomiej założył przy kościele klasztornym bractwo św. Józefa, skupiające ludzi modlących się o dobrą śmierć. W pierwszym stuleciu istnienia tej konfraterni jej członkami stały się 42 034 osoby, głównie mieszczanie górnośląscy, mnisi z wszystkich klasztorów cysterskich na Śląsku, a także z klasztorów innych reguł.

Klasztor utrzymywał przez cały okres swojego istnienia żywe kontakty z Polską. W 1638 r. mnisi gościli dostojników króla Władysława IV, a podczas potopu szwedzkiego udzielali schronienia uciekinierom z polskich klasztorów.

Forma ochrony prawnej

Wpisy w wojewódzkim rejestrze zabytków:

• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy – Kościół, obecnie pw. Wniebowzięcia Marii i św. Jakuba, nr rej.: 128/54 z 1954-09-20
• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy – Mostek I, nr rej.: 2011/74 z 1974-04-29
• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy – Mostek II, nr rej.: 2011/74 z 1974-04-29
• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy – Ogrodzenie z 2 bramkami, nr rej.: 2011/74 z 1974-04-29
• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy – Klasztor, obecnie plebania, nr rej.: 2011/74 z 1974-04-29
• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy – Młyn, nr rej.: 2011/74 z 1974-04-29
• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy, nr rej.: 2011/74 z 1974-04-29
• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy – Dom ze spichrzem, nr rej.: 2011/74 z 1974-04-29
• Pocysterski zespół klasztorny w Jemielnicy – Kaplica w ogrodzeniu, nr rej.: 2011/74 z 1974-04-29

Źródła, informacje w Internecie

Informacje w niniejszej karcie zostały opracowane m. in. na podstawie oficjalnego serwisu internetowego prezentującego polską część Europejskiego Szlaku Cysterskiego, www.szlakcysterski.org, projektu sfinansowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.