Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie

Jednym z najstarszych i najważniejszych zabytków Jędrzejowa, obowiązkowym punktem turystycznym na mapie miasta, jest zespół klasztorny opactwa cystersów. To tu w 1218 r. szeregi francuskich cystersów zasilił pierwszy Polak, biskup Wincenty Kadłubek.

Opis

KLASZTOR

W czasach nowożytnych skrzydła klasztorne zostały gruntownie przebudowane. Na początku XX w. jedno z nich zostało rozebrane gdyż było zrujnowane. Pozostały po nim jedynie ślady kapitularza (część detali architektonicznych, pokrytych płaskorzeźbioną roślinną dekoracją). Część z nich znajduje się w klasztornym lapidarium oraz w Państwowym Muzeum im. Przypkowskich. Tak więc z klasztoru jędrzejowskiego do naszych czasów dotrwały trzy, piętrowe skrzydła klasztorne o średniowiecznej metryce z XIII i XV wieku.

Ściany krużganków pokryte są wspaniałą barokową polichromią – dzieło Andrzeja Radwańskiego wykonane w latach 1734–1739; zawierające sceny z życia świętych i papieży cystersów, adorację Matki Boskiej przez cystersów, sceny z działalności cystersów w czterech częściach świata, a także z historii ich zakonu.

KOŚCIÓŁ POCYSTERSKI

Pocysterski Kościół NMP i św. Wojciecha i bł. Wincentego Kadłubka pochodzi z XIII w. Jego romańska architektura uległa całkowitej przebudowie w XV w. Najważniejsze zmiany nastąpiły po pożarze z 1725 r., całej świątyni nadano wtedy wystrój barokowy.

Wnętrze zawiera elementy architektoniczne pochodzące z różnych okresów stylowych – najstarsze z nich są z końca XII w. Są to pokryte florystyczną płaskorzeźbioną dekoracją wsporniki na żebra sklepienne i dwie narożne kolumienki z kaplicy przy południowym ramieniu transeptu. W kaplicy południowej natomiast zachowały się nieczytelne fragmenty polichromii z XIII bądź XIV wieku.

Wyposażenie pochodzi z okresu barokizacji klasztoru. W prezbiterium znajduje się ołtarz główny kościoła pochodzący z 1731 r., zawierający relikwie bł. Wincentego Kadłubka. Zdobiące ołtarz rzeźby przedstawiają Wniebowzięcie NMP. Na uwagę zasługuje również tabernakulum, wybitne dzieło sztuki złotniczej, wykonane przez Kaspra Ksawerego Stipeldeya w Augsburgu ok. 1766 r.

Ściany Kaplicy bł. Wincentego Kadłubka, ozdobiono polichromią przedstawiającą sceny z jego życia.

Dopełnieniem barokowego wystroju są: późnobarokowa ambona z płaskorzeźbą postaci św. Jana Chrzciciela, barokowe stalle wykonane w 1731 r., oraz organy – stanowiące najważniejszy zabytek sztuki organowej; na nich wzorowane były organy oliwskie; łączą one elementy stylu późnobarokowego i rokoka, zbudowane w latach 1745–1754 przez organmistrza Józefa Sitarskiego, mają 42 głosy.

W kościele (przy wejściu do zakrystii) znajduje się gotycki nagrobek figuralny kasztelana krakowskiego Pakosława z Mstyczowa (zm. 1319 r.).

Ponadto na ścianach widnieją liczne barokowe epitafia opatów jędrzejowskich m.in.: Bartłomieja Powsińskiego (zm.1622 r.), Adama Makowskiego (zm.1623 r.) Józefa Bernarda Zebrzydowskiego (zm.1710 r.).

 

Data lub czas powstania

1140 r. (XII w.)

Historia

Janik z rodu Gryfitów, ówczesny proboszcz gnieźnieński, w poł. XII w. postanowił sprowadzić do Brzeźnicy (zapewne siedziby rodowej) mnichów cysterskich. Uzyskał na to zgodę biskupa krakowskiego Radosta. Po 1147 r. przybyli do Brzeźnicy, z burgundzkiego Morimond, zakonnicy, którym fundator przekazał tę wieś wraz z kościołem. Poza tym, nowo przybyli zakonnicy, otrzymali od Jana szereg wsi wydzielonych z jego dóbr rodowych oraz dziesięciny przynależne kościołowi brzeźnickiemu. Nadania te zostały potwierdzone wystawionym przez Janika w 1153 r. dokumentem fundacyjnym.

Po przybyciu cystersów do miejscowości Brzeźnica i wybudowaniu klasztoru dokonano rekonsekracji znajdującego się tam wcześniej kościoła pod nowym wezwaniem św. Wojciecha i NMP, a jego dotychczasowe wezwanie – św. Andrzeja przeszło na zbudowany klasztor i miejscowość – dziś Jędrzejów.

Na majątek klasztorny u schyłku XII w. składało się ponad dwadzieścia wsi i dziesięciny z czterdziestu pięciu wsi, a całości dopełniał immunitet, targ w Jędrzejowie i bogate nadania solne.

O rozwoju klasztoru w następnych wiekach świadczyć może podjęcie budowy zespołu klasztornego. Pierwszym jego elementem było wzniesienie nowego kościoła i jego konsekracja w 1210 r. przez biskupa krakowskiego Wincentego. Była to czteroprzęsłowa bazylika trójnawowa, z prostokątnie zamkniętym prezbiterium. Około poł. XIII w. zbudowano skrzydło kapitularza. Pozostałe skrzydła zespołu klasztornego powstały w 2 poł. XV w.

Jednym z ważniejszych momentów w gospodarczych dziejach opactwa było nadanie praw miejskich Jędrzejowowi.

W 1271 r. książę Bolesław Wstydliwy wystawił przywilej lokacyjny, co pozwoliło na czerpanie większych korzyści z położenia przy jednym z wariantów szlaku wiodącego z rejonów Bałtyku i Wielkopolski na Ruś. Obok dawnej wsi Jędrzejów w skład miasta lokacyjnego weszła pobliska włość klasztorna Chołoszyn. Do końca wieków średnich klasztor cieszył się opieką zarówno książąt dzielnicowych, jak i po zjednoczeniu, królów polskich. Wyrażało się to w licznych nadaniach i przywilejach na rzecz opactwa.

Już w XIII w. opactwo było na tyle silne ekonomicznie (przez ręce klasztorne przeszło pięćdziesiąt pięć wsi, przy czym stale posiadał ich klasztor ponad trzydzieści), i obsada wystarczająca (zapewne przebywało tam kilkudziesięciu mnichów), iż mogło podjąć działania filiacyjne do Ludźmierza  – Szczyrzyca (1235–1245) oraz Woszczyc-Rud (1238–1254/1255). Opaci jędrzejowscy występowali też jako wizytatorzy lub rozjemcy z ramienia kapituły generalnej cystersów.

W czasy nowożytne wszedł więc klasztor w dobrej kondycji ekonomicznej. Ok. 1630 r. majątek nieruchomy opactwa składał się z miasta Jędrzejowa, dwudziestu dwóch wsi i dwóch części wsi, co dawało 134 łany, szacunkowo równe ok. 2250 ha.

Koniec XVI w. przyniósł klasztorowi niebezpieczne dla jego gospodarki i organizacji zjawisko komendy. W 1672 r. sprzeciwiając się narzucaniu im zwierzchnika, cystersi jędrzejowscy (po śmierci opata - komendarza Aleksandra Denhofa) nie patrząc na królewskiego nominata wybrali na opata cystersa lądzkiego Stefana Teodora Madalińskiego. Spowodowało to konflikt z królem, który zakończono konkordatem we Wschowie w 1737 r.; na jego mocy utrzymano komendę, ale bezpośrednie rządy w opactwie sprawował wybierany przez zakonników opat. Mimo narzuconej komendy sytuacja gospodarcza opactwa nie uległa zasadniczym zmianom. Tuż przed kasatą klasztor jędrzejowski należał do jednych z najbogatszych tej reguły na ziemiach polskich.

Wieki XVII i XVIII to dążenie do kanonizacji mistrza Wincentego – zwanego Kadłubkiem, byłego biskupa krakowskiego (1208–1218), który zrzekł się godności biskupiej i wstąpił do klasztoru w Jędrzejowie. Relikwie Wincentego wyniesiono na ołtarz 19 sierpnia 1633 r., a rok później, na synodzie warszawskim, biskupi podjęli decyzję wystąpienia do Stolicy Apostolskiej z wnioskiem kanonizacyjnym. 18 lutego 1764 r. papież Klemens XIII zatwierdził oficjalnie kult publiczny Wincentego.

W okresie nowożytnym przebudowom i modyfikacjom uległy średniowieczne zabudowania klasztorne. Zbarokizowano dość gruntownie obiekty klasztorne. W latach 1728–1730 przedłużono prezbiterium. W roku 1734 kościół i klasztor spłonęły, ich odbudowę zakończono w 1754 r. W roku 1800 kolejny pożar zniszczył w dużym stopniu kościół i zabudowania klasztorne. Przed rokiem 1914 ostatecznie rozebrano zniszczone skrzydło kapitularza. W czasach nowożytnych stan osobowy opactwa był podobny jak w średniowieczu. Liczba zakonników wahała się od siedmiu w 1541 r. do dwudziestu ośmiu – w 1623 r., trzydziestu dwóch – w 1772 r., czterdziestu dwóch w 1808 r. Tuż przed kasatą, w roku 1818, przebywało w klasztorze, na placówkach i parafiach dwudziestu siedmiu mnichów, a już po kasacie w 1823 r. jeszcze sześciu.

W 1819 r. na mocy dekretu Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa Polskiego podpisanego przez prymasa Franciszka Skarbka-Malczewskiego 17 kwietnia skasowano opactwo jędrzejowskie. W wyniku kasaty opactwa zajęto cały majątek ruchomy i nieruchomy (z biblioteką włącznie, która liczyła 605 woluminów, głównie dzieł teologicznych i liturgicznych). Majątek ten następnie przekazano zakonnikom w roczną dzierżawę.

W dniu 24 lutego 1829 r. zmarł ostatni opat Wawrzyniec Drzewiecki, a w 1855 r. ostatni cysters Wilhelm Ulawski. W tym właśnie roku obowiązki duszpasterskie w kościele jędrzejowskim przejął o. Jukundyn Czerwonka z zakonu reformatów. Reformaci zostali usunięci z Jędrzejowa w 1870 r. i w latach 1872–1886 utworzono w klasztorze na polecenie władz carskich Seminarium Nauczycielskie. W roku 1886 na wniosek biskupa kieleckiego Tomasza Kulińskiego kościół przyklasztorny stał się filią parafii Świętej Trójcy w Jędrzejowie. Wreszcie w roku 1913 biskup kielecki Augustyn Łosiński powołał przy kościele samodzielną parafię pw. bł. Wincentego zw. Kadłubkiem.

Cystersi objęli ponownie w posiadanie klasztor jędrzejowski 23 września 1945 r. Decyzję taką podjął biskup kielecki Czesław Kaczmarek, a jej wykonawcą stał się opat szczyrzycki Benedykt Biros. W 1953 r. dekretem prymasa Stefana Wyszyńskiego jędrzejowski przeorat zwykły, podległy dotąd opactwu szczyrzyckiemu, został przekształcony w konwentualny. W roku 1989 klasztorowi jędrzejowskiemu przywrócono rangę opactwa.

Forma ochrony prawnej

Wpisy w wojewódzkim rejestrze zabytków:

• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie – Dzwonnica, nr rej.: 191 z 1967-02-11
• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie – Ogród, nr rej.: 538 z 1957-12-06
• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie – Ogród, nr rej.: 191 z 1967-02-11
• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie – Ogród, nr rej.: 110 z 1932-01-30
• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie – Mur z basztami, nr rej.: 191 z 1967-02-11
• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie – Kościół pw. Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha, nr rej.: 191 z 1967-02-11
• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie, nr rej.: 191 z 1967-02-11
• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie – Brama klasztoru, nr rej.: 191 z 1967-02-11
• Zespół archiopactwa klasztoru cystersów w Jędrzejowie – Klasztor, nr rej.: 191 z 1967-02-11

Dostępność

Grupy zorganizowane proszone są o zgłaszanie się na furcie:

Pn – So 8:00 do 13:00 i 13:30 do 19:00

Niedziela i święta kościelne furta jest zamknięta.

Grupy można zgłaszać telefonicznie lub przez e-mail.

Źródła, informacje w Internecie

Informacje w niniejszej karcie zostały opracowane m. in. na podstawie oficjalnego serwisu internetowego prezentującego polską część Europejskiego Szlaku Cysterskiego, www.szlakcysterski.org, projektu sfinansowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.