Zespół klasztorny cystersów w Kołbaczu

Klasztor w Kołbaczu to najstarsze cysterskie opactwo na Pomorzu Zachodnim. Został zbudowany w dolinie rzeki Płoni, ok. 1,5 km od miejsca, w którym znajdował się ówczesny gród. Późniejsza rezydencja Książąt Pomorskich.

Opis

KLASZTOR

Z zabudowań klaustrum zachował się jedynie tzw. Dom konwersów (północna cześć zachodniego skrzydła) – z I poł XIII w. Odbudowany w latach siedemdziesiątych XX w. przeznaczony został na cele kulturalne.

Dom opata – obecnie mieści się w nim biblioteka. Zachowały się w nim wspaniałe detale architektoniczne, na uwagę zasługuje portal zachodni. Posiada on ciekawie profilowane ościeża (z użyciem cegły glazurowanej) i zachowane fragmenty fresków. Z pomieszczeń klasztornych pochodzą przechowywane w Muzeum Narodowym w Szczecinie detale architektoniczne wykonane z wapienia – głowice, bazy i trzony kolumienek. Głowice są dekorowane motywami figuralnymi (ostatnia ćw. XIII w.), wicia roślinną lub motywami geometrycznymi ( 1 poł. XIV w.)

KOŚCIÓŁ POCYSTERSKI

Obecnie pocysterski kościół pełni funkcje kościoła parafialnego pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa. Jest to kościół ceglany (pierwszy obiekt na Pomorzu Zachodnim wzniesiony całkowicie z cegły), późnoromański i gotycki. Jednak z pierwotnego wyposażenia kościoła zachowało się do naszych czasów niewiele. Aktualnie transept i prezbiterium od połowy XVI w. oddzielone są od reszty budowli zamienionej na spichlerz zbożowy. Ołtarz i ambona w obecnej świątyni są dziełem Hansa Schencka. Zachodnia fasada kościoła jest wspaniałą, pod względem artystycznym i kompozycyjnym, ozdobą kościoła poklasztornego. Szczyt fasady zajmuje promienista rozeta osadzona w okrągłej blendzie.

Data lub czas powstania

XII w.

Materiał budowlany

Obiekty murowane, z cegły.

Historia

Klasztorem macierzystym był duński klasztor w Esrom na wyspie Zelandia.

Kołbacz był pierwszym klasztorem pomorskim na wschód od Odry. Cystersi przybyli do Kołbacza 2 lutego 1174 r. pod kierunkiem Reinholda. Czynność prawna mogła nastąpić w 1173 r., a spisanie aktu po 15 marca 1176 r.

Pierwotne uposażenie cystersi poszerzali przez donacje, zakupy i zamiany w kierunku południowo-zachodnim ku Odrze na południu na urodzajne czarnoziemy pyrzyckie i w kierunku południowo-wschodnim po Choszczno z biegiem czasu tworząc trzy wielkie kompleksy ziemskie. Do 1274 r., czyli do generalnego potwierdzenia włości przez ostatniego Świętoborzyca Kazimierza, cystersi posiadali w ziemi kołbackiej z górą osiemnaście wsi i dwa miasta (Dąbie, Czarnowo).

Głównym zajęciem mnichów i ich poddanych było rolnictwo. Z czasem, wraz z zajęciem miejsca mnichów duńskich przez Niemców, pojawiły się niemieckie nazwy miejscowości.

O gospodarce hodowlanej cystersów kołbackich świadczą wielkie owczarnie stwierdzone w XIV w. Dokumenty wzmiankują o świniarniach. Z rolnictwem ściśle powiązane były młyny wodne. Opactwo miało też młyn słodowy, skoro istniał browar w Kołbaczu. Potwierdzone jest źródłowo istnienie warsztatów szewskich, garbarskich, siodlarskich, tkackich i sukienniczych, kowalskich w Kołbaczu, przędzalni w Sobieradzu.

Cystersi brali również udział w wymianie towarowej z którą wiąże się posiadanie przez cystersów sieci karczem. Już w 1173 r. otrzymali wyłączenie swych statków wraz z ładunkiem od opłat celnych. W 2 poł. XIII w. uzyskali gwarancje swobodnego przewozu zboża w celu wymiany na śledzie oraz transportu innych produktów żywnościowych i odzieży do użytku klasztornego. Dla potrzeb rynku lokalnego organizowali targi, czasem zalążki miasteczek. Nabywali również domy w miastach pomorskich, które służyły jako spichrze, kwatery dla mnichów i konwersów.

W 1259 r. w potwierdzeniu dóbr podchoszczeńskich przez księcia wielkopolskiego jest mowa o prawie zakładania miast na prawie niemieckim.

W XIV w. kończy się okres intensywnej gospodarki rolnej i poszerzania terytorium. Opactwo żyje z nagromadzonego kapitału, lokuje gotówkę w nieruchomościach miejskich, udziela pożyczek, rozbudowuje kościół klasztorny i zabudowania gospodarcze w Kołbaczu.

Załamanie gospodarcze przyniósł wiek XV. Pewną destrukcyjną rolę odegrały też czynniki polityczne, najazd husycki z 1433 r. oraz liczne wojny prowadzone z Brandenburgią. W 1469 r., podczas wojny o sukcesję szczecińską, cystersi złożyli hołd elektorowi brandenburskiemu. W 1478 r. wojska elektora spustoszyły ich majątki w ziemi stargardzkiej i pyrzyckiej oraz dotarły do samego Kołbacza.

Klasztor zapewne był miejscem wiecznego spoczynku Swiętoborzyców, a w XIV-XV w. niektórych przedstawicieli szczecińskiej linii Gryfitów. Książęta darczyńcy prosili zwykle o modlitwy w rocznicę zgonu. Cystersi często otrzymywali legaty testamentowe od książąt i rycerstwa. Opaci byli często świadkami czynności prawnych książąt; byli wysyłani w misjach dyplomatycznych do Stolicy Apostolskiej. Od papieży klasztor otrzymywał bulle protekcyjne, potwierdzanie dóbr i przywilejów. Podobne otrzymał od króla niemieckiego Ludwika w 1323 r. i od cesarza Karola IV w 1355 r. Cystersi utrzymywali kontakty z generalną kapitułą w Citeaux. Utrzymywano stosunki z innymi klasztorami cysterskimi (w Dargun, Lehnin, Doberanie, Bukowie, Eldenie, Oliwie, Hiddensee). Opaci wizytowali klasztory filialne w Oliwie (1512), Bierzwniku, Mironicach (1445, 1515), konwent żeński w Pełczycach. Opactwo było wyłączone spod jurysdykcji biskupa kamieńskiego.

Biskup Jan poświęcił 8 lipca 1347 r. nowy kościół klasztorny. Mnisi nie pełnili funkcji proboszczów, lecz w swych dobrach mieli patronaty nad kościołami parafialnymi.

Klasztor kołbacki był ośrodkiem kultury umysłowej, była tu biblioteka. O uprawianiu historii świadczy rocznik kołbacki. Z wielkiego skryptorium klasztornego zachowało się 78 dokumentów oryginalnych z lat 1261–1536 oraz matrykuła z ok. 1450 r. z odpisem 272 dokumentów z lat 1173–1447.

Cystersi w celu udokumentowania swego stanu posiadania często uciekali się do fabrykowania fałszywych dokumentów.

W Kołbaczu był ośrodek lecznictwa. W Binowie było źródło zdrojowe i miejsce pielgrzymkowe, znane też w czasach nowożytnych. Prądy reformacyjne dotarły w rejon opactwa w 1521 r., gdy w pyrzyckim klasztorze franciszkanów internowano zwolennika Lutra, Jana Knipstrowa. Opat kołbacki Walenty Ludovici był na tyle wpływowy, że w 1523 r. spowodował jego wydalenie z Pyrzyc. Już w 1532 r. klasztor określony został "książęcym". Gdy Ludovici zmarł w 1534 r., w klasztorze było dwunastu braci, jedenastu konwersów, czternaście osób służby i trzech chorych w szpitalu.

Ostatni opat Bartłomiej Schobbe wybrany w 1534 r. nie zdołał już powstrzymać katastrofy, zwłaszcza że tego roku książęta i stany księstwa pomorskiego uznały luteranizm za religię państwową. Jeszcze w 1535 r. Schobbe wystawiał list lenny dla rycerza Hansa von Kremzow z Zaborska, a 22 września dla Eickstedtów z Wełtynia, ale 16 października 1535 r. zrezygnował ze stanowiska, otrzymując od księcia Barnima IX odszkodowanie w postaci dworu w Kołowie wraz z daninami w zbożu, kurach, pieniądzach, z prawem wyrębu drzewa budulcowego i opałowego w pobliskich lasach. Został też ewangelickim plebanem w Kołowie, co oznaczało, że sam przyjął porządek reformacyjny. Jego miejsce w Kołbaczu zajął książęcy urzędnik (Amtmann). Kościół zamieniono na spichlerz domeny. Inwentarz domeny znamy ze spisu z 1652 r.

Forma ochrony prawnej

Wpisy w wojewódzkim rejestrze zabytków:

• Zespół klasztorny cystersów w Kołbaczu – kościół, obecnie parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa i magazyn zbożowy, nr rej.: 26 z 1955-04-22
• Zespół klasztorny cystersów w Kołbaczu – skrzydło klasztorne refektarz konwersów, obecnie restauracja, nr rej.: 27 z 1955-04-22
• Zespół klasztorny cystersów w Kołbaczu – dom opata, obecnie biblioteka, nr rej.: 1059 z 1987-03-25
• Zespół klasztorny cystersów w Kołbaczu – baszta więzienna, nr rej.: 29 z 1955-04-22
• Zespół klasztorny cystersów w Kołbaczu – stodoła, nr rej.: 32 z 1955-04-22
• Zespół klasztorny cystersów w Kołbaczu – teren, nr rej.: A-331 z 2007-11-29

Źródła, informacje w Internecie

Informacje w niniejszej karcie zostały opracowane m. in. na podstawie oficjalnego serwisu internetowego prezentującego polską część Europejskiego Szlaku Cysterskiego, www.szlakcysterski.org, projektu sfinansowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Inne

W nawie głównej stowarzyszenie „Spichlerz Sztuki” organizuje wystawy, koncerty, warsztaty i spotkania. Co roku jesienią odbywa się impreza „Cienie zapomnianych kultur”.

Kontakt: 601 669 543, radek@spichlerz-sztuki.pl.

Godziny otwarcia: codziennie w godz. 10:00–19:00 (po wcześniejszym

uzgodnieniu telefonicznym).