Pocysterski zespół klasztorny w Obrze

Klasztor w Obrze dla zakonu cystersów został ufundowany przez ród Sędziwojów, ówczesnych właścicieli wioski w 1231 r. Obecnie zespołem opiekują się Misjonarze Oblaci. W skład zespołu wchodzi kościół pw. św. Jakuba Apostoła, organistówka, opatówka i park.

Opis

KLASZTOR

Obecna późnobarokowa budowla powstała na miejscu starych drewnianych zabudowań. Pod klasztorem od strony zachodniej zachowała się pochodząca z początku XVII w. piwnica.

W zabudowaniach poklasztornych znajduje się Wyższe Seminarium Duchowne Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. W skrzydle wschodnim znajduje się zakrystia z rokokowym wyposażeniem z ok. 1761 r., pokryta polichromią z 1758 r. Dawny kapitularz pełni funkcję Sali teatralnej, a refektarz Sali jadalnej. Pomieszczenia zachodniego skrzydła zostały dostosowane do potrzeb księży oblatów. Natomiast, w skrzydle południowym znajdują się pomieszczenia gospodarcze.

KOŚCIÓŁ POCYSTERSKI

Obecnie pocysterski kościół pełni funkcję kościoła parafialnego pw. św. Jakuba Wyższego Apostoła. Jest to budowla późnobarokowa, zbudowana w latach 1722–1757.

Ołtarz główny wykonany został w 1775 r. W jego wnętrzu znajduje się obraz „Wniebowzięcie NMP” z 1756 r. pędzla Szymona Czechowicza z Poznania.

Sześć ołtarzy bocznych to ołtarze architektoniczne, stiukowe, polichromowane na szarobiały kolor i pozłacane o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej i z figurami świętych przy kolumnach i stiukowymi płaskorzeźbami w zwieńczeniach.

Wyposażenie wnętrza dopełnia rokokowa ambona z 1759 r., dwa konfesjonały i chrzcielnica z 2 poł. XVIII w utrzymane również w stylu rokokowym oraz rokokowy prospekt organowy.

Pod kościołem znajdują się udostępnione do zwiedzania podziemia kryjące trumny z prochami cystersów i świeckich dobrodziejów tutejszego klasztoru.

OBIEKTY POCYSTERSKIE

Kościół (kaplica) pw. św. Walentego – Kościół filialny.

Pierwotnie był to obiekt murowany, który istniał od 1519 r. Jednak z braku funduszy popadł w ruinę. Na jego miejscu, za opata Jakuba, wzniesiono kościół drewniany. Obecny pobudowano w 1719 r.

Kościół Parafialny pw. św. Elżbiety.

Mniej więcej od końca XIV w. kościół ten był pod patronatem cystersów oberskich. Był to obiekt drewniany. Został odnowiony w 1596 r. przez opata Bylędzkiego. W 1839 r. kościół został rozebrany.

Opatówka z ok. 1724 r., późnobarokowa murowana otynkowana.

Organistówka z I poł. XVIII w. późnobarokowa parterowa.

Data lub czas powstania

XIII w.

Historia

Fundacja klasztoru cysterskiego w Obrze nastąpiła w latach 1231–1237. Jego fundatorem był Sędziwój, kantor gnieźnieński.

Wraz z potwierdzeniem fundacji Sędziwoja podjęto też decyzję, że nową placówkę obsadzą zakonnicy klasztoru z Łekna. Za datę pojawienia się cystersów w Obrze przyjmuje rok 1240.

Podobnie jak w innych klasztorach linii altenberskiej i w Obrze w 2 poł. XIII w. wprowadzono kult św. Urszuli i jej towarzyszek.

Do klasztoru w Obrze przyjmowano kandydatów do życia w zakonie wyłącznie pochodzenia niemieckiego, szczególnie z Kolonii. Problem „obsady niemieckiej w Obrze”, podobnie jak w Łeknie i Lądzie, trwał do 2 poł. XVI w., kiedy pod wzrastającym naciskiem Polaków został rozstrzygnięty na niekorzyść "kolończyków".W wyniku tego zakonnicy pochodzenia niemieckiego na znak protestu manifestacyjnie opuścili swe macierzyste opactwa i udali się do Henrykowa, nadal starając się o cofnięcie decyzji. Ostatecznie sprawa została przesądzona. Rozpoczął się wówczas tzw. proces polonizacji, związany z obsadzaniem poszczególnych klasztorów Polakami. Pierwszym opatem pochodzenia polskiego w tym klasztorze był Jan Bylędzki powołany na ten urząd w 1551 r.

W klasztorze nie odprawiano prawie nabożeństw, a opata podejrzewano o herezje. Ze względu na prowadzenie przez opata Bylędzkiego życia niezgodnego z zasadami zakonnymi, m.in. zaniedbanie kościoła i klasztoru, nieodprawianie mszy, bunt przeciwko wizytatorowi oraz przetrzymywanie w klasztorze konkubiny i ośmiu bękartów, nałożono na niego ekskomunikę.

Jan Bylędzki po początkowym buncie, zgodnie z wcześniejszymi zaleceniami, przystąpił jednak do budowy nowego kościoła, przez co, jak mówi tradycja zakonna, bardzo chlubnie zapisał się w ówczesnych dziejach tego opactwa.

W czasie najazdu szwedzkiego klasztor oberski przeżywał bardzo ciężki okres. W 1655 r. wojska szwedzkie zrabowały klasztor. Zginął wówczas profes tego klasztoru ks. Stanisław Klimunta.

Kolejne spustoszenia w dobrach klasztornych zostały dokonane w czasie wojny północnej. W 1705 r. pod Zbąszyniem założono obóz wojskowy. W czasie stacjonowania tam żołnierzy doszczętnie zostało zniszczonych kilka wsi.

Komenda w klasztorze oberskim była wprowadzona po śmierci opata Stanisława Miaskowskiego. Za zezwoleniem papieskim opatem komendatoryjnym w Obrze został Mikołaj Popławski (1690–1711), wcześniejszy biskup inflancki, a potem biskup lwowski, który przez tradycję klasztorną został uznany za szczególnego dobrodzieja i fundatora klasztoru.

Za rządów przeora ks. Anzelma Wierzbińskiego (1829–1836) nastąpiła kasata klasztoru, której dokonano 31 grudnia 1835 r., przy stanie liczebnym czterech zakonników, z których jeden został później plebanem w Nowym Kramsku. W styczniu 1836 r. klasztor oficjalnie odebrano zakonnikom. Dokonała tego komisja składająca się z landrata Bittera i właścicieli ziemskich von Unruha i von Dziembowskiego.

Przebudowa klasztoru nastąpiła w 1920 r. Od roku 1926 obiekty pocysterskie w Obrze zostały przyjęte przez Zgromadzenie Misyjne Księży Oblatów. W styczniu 1940 r. księża oblaci zostali wywiezieni do obozów koncentracyjnych, a kościół został zamknięty. Powrócili oni do Obry wiosną 1945 r. i przebywają tam do dziś. W budynkach poklasztornych mieści się ich Wyższe Seminarium Duchowne. Znajduje się też tam Muzeum Misjonarzy Oblatów oraz skarbiec pocysterski. Podziemia kościoła udostępniono zwiedzającym.

Forma ochrony prawnej

Wpisy w wojewódzkim rejestrze zabytków:

• Pocysterski zespół klasztorny w Obrze – Park, nr rej.: 3210 z 1983-12-27
• Pocysterski zespół klasztorny w Obrze – Klasztor, nr rej.: 306 z 1932-12-22
• Pocysterski zespół klasztorny w Obrze – Kościół pw. św. Jakuba Apostoła, nr rej.: 306 z 1932-12-22
• Pocysterski zespół klasztorny w Obrze – Obora, nr rej.: 891/A z 1970-02-20
• Pocysterski zespół klasztorny w Obrze – Opatówka, nr rej.: 3296 z 1994-06-08
• Pocysterski zespół klasztorny w Obrze – Organistówka, nr rej.: 890/A z 1970-02-20

Źródła, informacje w Internecie

Informacje w niniejszej karcie zostały opracowane m. in. na podstawie oficjalnego serwisu internetowego prezentującego polską część Europejskiego Szlaku Cysterskiego, www.szlakcysterski.org, projektu sfinansowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.