Drukuj

Kolonia robotnicza KWK „Saturn” w Czeladzi

Osiedle „Piaski” to zabudowania mieszkalne i użyteczności publicznej pracowników KWK „Saturn”. Stanowi dziedzictwo górniczej przeszłości Czeladzi. Pochodzące z XIX i I poł. XX w. obiekty podlegają ochronie prawnej, z uwagi na swoje walory architektoniczne.

Opis

Poszczególne zespoły zabudowy osiedla „Piaski” wzniesione zostały w okresie od końca XIX w. do lat 30. XX w. Budynki były przeznaczone dla robotników i urzędników kopalni „Saturn” (wcześniej Ernest, Czeladź, Czerwona Gwardia). Duża ich część została wybudowana dzięki Wiktorowi Vianney, który w latach 1905–1931 pełnił funkcję dyrektora Towarzystwa Bezimiennego Kopalń Węgla „Czeladź”. Osiedle uchodziło w tamtych czasach za kolonię wręcz wzorcową, a sam Vianney został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi nadanym mu przez Prezydenta RP.

Budynki znajdujące się na terenie osiedla „Piaski” posiadają proste, mało zróżnicowane bryły. Są to obiekty podpiwniczone, ze stropami ceramicznymi nad piwnicami i drewnianymi nad mieszkaniami. Ściany zewnętrzne wykonane zostały z cegły lub kamienia w większości z ubogim detalem architektonicznym (opaski, lizeny, gzymsy, cokoły) wykonanym z cegły ceramicznej.

Osiedle „Piaski” było uważane za nowoczesną i wzorową kolonię robotniczą. Do dnia dzisiejszego spełnia funkcję mieszkalną.

Data lub czas powstania

XIX w.

Osiedle było budowane sukcesywnie, w miarę potrzeb – od końca XIX w. do lat 30. XX w.

Materiał budowlany

Obiekty murowane – cegła.

Historia

Piaski wyrosły jako osada górnicza. Pierwsze, bezskuteczne próby poszukiwania węgla kamiennego podjęto tu w 1860 r. Po 1867 r. Niemcy uruchomili na Piaskach szyb wydobywczy „Ernest” i szyb odwadniający „Michał” (nazwy od imion właścicieli), a kopalnię tę nazywano „Ernest-Michał” lub „Piaski”. W 1879 r. kopalnię kupili Francuzi i nazwali ją „Czeladź”. Wybudowali oni szyb wydobywczy „Julian”, szyby wentylacyjne „Abraham” i „Milowicki” oraz zmienili nazwy szybów: „Ernest” na „Piotr” i „Michał” na „Paweł”. Ponadto Francuzi w latach 1882–1885 wybudowali pierwsze na Piaskach osiedle górnicze. Ilość budynków mieszkalnych szybko wzrastała, szczególnie w okresie międzywojennym, tworząc tzw. starą kolonię, nową kolonię, białe domy i betony. Powstał też pałac zarządcy, kościół w stylu wczesnoromańskim, szkoły (powszechna i gospodarstwa domowego), przedszkole, klub, sokolnia i boisko sportowe. 3 kwietnia 1924 r. doszło na Piaskach do tragedii: podczas tłumienia strajku od kul policjantów zginęło 4 robotników.

Podczas I i II wojny światowej kopalnia należała do Niemców. W latach 1942–1945 stanowiła obóz dla angielskich jeńców wojskowych. W 1945 r. kopalnię znacjonalizowano. W 1973 r. połączono ją z kopalnią „Milowice”, odkąd nosiły wspólną nazwę „Milowice-Czeladź”, następnie w 1976 r. połączono je z kopalnią „Saturn”, nadając im wszystkim nazwę „Czerwona Gwardia”. W 1990 r. powrócono do nazwy „Saturn”. W 1996 r. kopalnię zamknięto.

Wschodnia część Piasków do 1 kwietnia 1951 r. należała administracyjnie do Będzina i oznaczana była jako kolonia Małobądz. W jej obszarze istniało osiedle slumsów „Brazylia”, zamieszkiwane przez najuboższych robotników kopalni „Czeladź” oraz pobliskiej huty „Aleksander” (od 1918 r. „Milowice”).

Forma ochrony prawnej

Osiedle robotnicze „Piaski” wraz z zabudową jest wpisane do wojewódzkiego rejestru zabytków pod nr rej. A/1479/92 z 04/08/1992. Granice ochrony konserwatorskiej obejmują rozplanowanie osiedla, zabudowę mieszkaniową i budynki użyteczności publicznej:

  • zespół kościoła pw. MB Bolesnej przy ul. Francuskiej,
  • Klub Urzędniczy przy ul. Sikorskiego 3,
  • 19 domów przy ul. Betonowej,
  • 5 domów przy ul. Francuskiej,
  • 11 domów przy ul. Kościuszki,
  • 5 domów przy ul. Krzywej,
  • 22 domy przy ul. 3 Kwietnia,
  • dom przy ul. Mickiewicza 8,
  • 13 domów przy ul. Nowopogońskiej,
  • 6 domów przy ul. Sikorskiego,
  • 9 domów przy ul. Warszawskiej,
  • dom przy ul. Zwycięstwa 1.

Położenie obiektu

Osiedle robotnicze „Piaski” jest położone na południowy-wschód od Starego Miasta. W sąsiedztwie osiedla znajdują się zabudowania poprzemysłowe dawnej kopalni „Czeladź”.

Dostępność

Osiedle „Piaski” pełni obecnie rolę osiedla mieszkaniowego. Możliwość jego zwiedzania jest nieograniczona.

Galeria

Dokumenty