Wycieczka - Planer
Liczba elementów:
Długość trasy:
Zabytkowa stacja wodociągowa „Zawada” w Karchowicach
„Zawada” to kompleks wodociągowy zlokalizowany w modernistycznej ceglanej pompowni, w której na dawnych stanowiskach pracy zachowało się pełne wyposażenie ruchu parowego stacji pomp. Obiekt znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.
Opis
Zabytkowa Stacja Wodociągowa „Zawada” to kompleks obiektów, parowych urządzeń pompowych i kotłów pochodzących z lat 20. XX w. Wybudowana z inicjatywy rządu pruskiego w 1895 r. miała pomóc w rozwiązaniu palącego problemu zaopatrzenia w wodę pitną powstających zakładów oraz rozrastających się miast i osiedli w zachodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Współcześnie Stacja Uzdatniania Wody „Zawada”, choć od 1991 r. wpisana do rejestru zabytków województwa śląskiego, nadal dostarcza doskonałą wodę okolicznym miastom i wsiom, wydobywając ją i z dawnych (pochodzących z przełomu XIX i XX w.), i z nowych studni głębinowych.
Wydajne, nowoczesne pompy, napędzane silnikami elektrycznymi sterowanymi elektronicznie, umieszczone są między nieczynnymi już, monumentalnymi parowymi agregatami. Od 2004 r. niektóre z jej obiektów są udostępnione do zwiedzania. W ceglanym budynku pompowni z 1929 r. podziwiać można m.in. tłokowy zespół pompowy o wydajności 11m³/min., turbozespół pompowy o wydajności 25m³/min., dwustopniową turbinę wysokiego ciśnienia z 1928 r., agregat pompowy z 1923 r. oraz sprężarki parowe. Dodatkową atrakcją jest możliwość porównania starych, parowych urządzeń z urządzeniami nowoczesnymi, jednymi z najlepszych w całej Europie.
Data lub czas powstania
1895 r. (XIX w.)
Historia Stacji Wodociągowej „Zawada” rozpoczęła się w 1895 r. Obiekt został udostępniony do zwiedzania w 2004 r.Materiał budowlany
Obiekt murowany – cegła.Historia
Historia powstania pod koniec XIX w. stacji wodociągowej w Karchowicach związana była z koniecznością rozwiązania palącego problemu dostarczania wody pitnej dla rozrastającej się w związku z dynamicznym rozwojem przemysłu zachodniej części Górnego Śląska. Woda była niezbędna nie tylko ludziom do życia. Potrzebowały jej także wielkie zakłady przemysłowe, które tutaj zaczęły powstawać, a które wykorzystywały często maszyny parowe czy też nowoczesne maszyny hutnicze. Pierwszym krokiem uczynionym w kierunku znalezienia rozwiązania tego wielkiego problemu było wykorzystanie wody wypływającej ze sztolni po byłej kopalni srebra w Reptach pod Tarnowskimi Górami. W 1884 r. uruchomiono więc pierwszy państwowy wodociąg przesyłający wodę w kierunku Królewskiej Huty (dzisiejszego Chorzowa).
W następnym etapie przystąpiono do budowy dużego kompleksu wodociągowego, który wykorzystywał doskonałe wody podziemne odkryte podczas prac związanych z poszukiwaniem węgla pod Pyskowicami. Wówczas to odwiercone zostały pierwsze artezyjskie studnie głębinowe, w tym m.in. w 1882 r. Karchowicka Studnia Głębinowa „Zawada II”. Stacja Uzdatniania Wody „Zawada” została uruchomiona 11 czerwca 1895 r. jako Państwowy Wodociąg Zawada - Zabrze. Początkowo zapewniała ona wodę dla kilku miejscowości powiatu bytomskiego, zabrzańskiego oraz Gliwic, docierając do wybudowanej w Rudzie Śląskiej-Chebziu wieży ciśnień. Oparta była na triasowych studniach głębinowych o głębokości dochodzącej do 200 m, które nosiły nazwy: Karchowicka Studnia Głębinowa, Neptun i Hackelberg. Jeszcze przed plebiscytem, który przesądził o podziale Górnego Śląska na część polską i niemiecką, rozpoczęła się modernizacja i rozbudowa stacji, jako że okazała się ona za mała dla rosnących cały czas potrzeb. W ich efekcie wykonany został nowy odwiert głębinowy „Zawada IV” oraz wybudowana została kolejna studnia, którą nazwano „Jelina”.
Wraz z pracami mającymi na celu zwiększenie wydajności stacji, przeprowadzono także rozbudowę obiektów oraz wymianę urządzeń na nowsze. Wówczas to właśnie powstały zabytkowe już dzisiaj zabudowania w Karchowicach. Wtedy także zdecydowano się na uniezależnienie działalności stacji od dostaw energii, poprzez wybudowanie dużej kotłowni z dwoma potężnymi wysokoprężnymi kotłami parowymi. W 1925 r. zainstalowany został zespół pompowy o wydajności 7,8 m³/min., a w cztery lata później turbozespół pompowy. Wielka modernizacja zakończyła się w latach 30. i w takim stanie „Zawada” przetrwała do 1967 r., kiedy to dokonano całkowitej zmiany technologii zakładu z parowej na elektryczną. Ostatnie modernizacje zostały przeprowadzone w 2001 r.
Forma ochrony prawnej
Zespół wodociągu „Zawada” jest wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków pod nr rej. A/1424/91 z 31.05.1991 r. W jego skład wchodzą: maszynownia i kotłownia, budynek administracyjny, łaźnia, dwa warsztaty oraz portiernia.
Położenie obiektu
Zabytkowa Stacja Wodociągowa „Zawada” znajduje się przy ulicy Bytomskiej.
Dostępność
Zabytkowa Stacja Wodociągowa „Zawada” jest otwarta dla zwiedzających indywidualnie we wszystkie dni tygodnia w lecie w godz. od 8:00 do 18:00 i w zimie w godz. od 9:00 do 16:00. Zwiedzanie grupowe jest możliwe po wcześniejszym zgłoszeniu, od poniedziałku do piątku w godz. od 8:00 do 13:00.
