Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu

Nadanie wsi Żarnowiec opactwu cystersów w Oliwie nastąpiło ok. 1215 r. Wkrótce po tym, ok. 1235 r., ufundowano klasztor cysterek.

Opis

Dawne zabudowania klasztorne, pochodzące z przełomu XIII i XIV w. przylegają nietypowo od strony pn. do budynku kościoła. Na dziedzińcu zachowały się, udostępnione częściowo zwiedzającym, gotyckie krużganki. Zachowały się też: dom kapelana z 1404 r., przebudowany w 1635 r. (dziś plebania), spichlerz oraz fragmenty muru klasztornego. Bogaty skarbiec klasztorny (niedostępny dla zwiedzających) zawiera wspaniałą kolekcję ksiąg, m.in. cenne rękopisy z XV w., pastorały i bogato zdobiony graduał, piękne szaty i hafty liturgiczne, rzeźby sakralne oraz dawne sprzęty. Kościół zbudowany – koniec XIII w., rozbudowany po 1389 r., z inicjatywy oliwskich cystersów. We wnętrzu gwiaździste sklepienia oraz płaskorzeźby figuralne na wspornikach sklepienia: św. Katarzyny i Matki Boskiej z Dzieciątkiem, dwie płyty nagrobne, XIV-wieczna gotycka figura Madonny z Dzieciątkiem, drewniana Żarnowiecka Pieta z 1430 r. Z późniejszego wyposażenia pięknie odrestaurowane stalle z 1719 r., na nich obrazy przedstawiające historię życia św. Scholastyki i św. Benedykta, stalle rokokowe na chórze ze scenami z życia Chrystusa, ołtarz główny, chrzcielnica z figurą anioła, balustrady komunijne i in.

Data lub czas powstania

XIII w.

Historia

Fundatorem klasztoru cysterek żarnowieckich było opactwo cystersów w Oliwie, które w 1215 r. otrzymało z nadania książęcego wieś Żarnowiec. Fundacja została dokonana prawdopodobnie w 1235 r. co zdaje się potwierdzać bulla protekcyjna papieża Innocentego IV, biorąca oliwski klasztor wraz z dobrami, w tym jezioro obok siedziby zakonnic, w opiekę Stolicy Piotrowej. Pierwsza wzmianka o nowej fundacji pojawiła się dopiero w roku 1267 zaś w 1279 r. mowa jest wyraźnie o funkcjonującym już żeńskim klasztorze zakonu cysterskiego.

Wkrótce po potwierdzeniu przez księcia gdańskiego stanu posiadania konwent przystąpił do budowy kościoła oraz stałych, murowanych obiektów mieszkalnych i gospodarczych, między innymi browaru, młynów, foluszy i kuźni, zastępując nimi zabudowania drewniane. Prace te ukończono w drugiej połowie XIV w., zaś w początkach XV stulecia wzniesiono szpital i dom kapelana klasztornego.

Wydarzenia wojny trzynastoletniej i późniejsze najazdy spowodowały, że znaczna część klasztornego wyposażenia uległa dewastacji i zagrabieniu. Część sprzętów cysterki rozdały lub sprzedały, by opłacić koszty utrzymania konwentu w trakcie działań wojennych. Na koniec konwent utracił, w 1558 r., parafię pucką.

Mniej więcej w tym samym czasie przy klasztorze powstała szkoła dla panien z rodzin szlacheckich i mieszczańskich, w której oprócz zasad dobrego wychowania i pobożności, uczono panny sztuki czytania i pisania oraz haftu i szycia.

W roku 1589 żarnowieckie zgromadzenie cysterek zostało skasowane, ich budynki i dobra przejęły benedyktynki. Trzy ostatnie cysterki opuściły klasztor.

W chwili przejmowania zespól klasztorny składał się z kościoła, budynku mieszkalnego, domu kapelana, szpitala i szkoły oraz zabudowań gospodarczych. Obiekty te jednak były w tak fatalnym stanie, że po przejęciu ich benedyktynki przede wszystkim musiały się zająć pracami remontowymi i adaptacyjnymi.

W roku 1617 rozpoczął się okres świetności klasztoru, który zaowocował nie tylko podniesieniem klasztornego gospodarstwa z ruiny, ale też jego rozwojem. Klasztor został podniesiony do rangi opactwa, uzyskując tym samym całkowitą samodzielność administracyjną.

Opactwo benedyktynek w Żarnowcu stało się nie tylko ośrodkiem kulturotwórczym, promieniejącym daleko poza okolicę, ale przede wszystkim silnym centrum polskości na tym terenie, Konwent, w przeciwieństwie do cysterek składał się wyłącznie z Polek.

Okres pomyślności klasztoru przerwały wojny. Najpierw w czasie potopu szwedzkiego mniszki musiały opuścić dobra i przenieść się do Chełmna i Gdańska.

Rok 1772 okazał się tragiczny w skutkach dla żarnowieckiego konwentu. Zapoczątkował on okres likwidacji opactwa, które znalazło się pod zaborem pruskim. Jeszcze w tym roku władze dokonały sekularyzacji zakonnych dóbr.

Początek XIX stulecia przyniósł kolejne ograniczenia i zajęcia, między innymi w części obiektów zakwaterowano wojsko. Jednocześnie nałożono na mniszki obowiązek remontowania i utrzymania w dobrym stanie kościoła i wszystkich pomieszczeń klasztornych. W końcu, w 1834 r. konwent skasowano. Zakonnice otrzymały skromne dożywocie i zezwolenie na opuszczenie Żarnowca. Część z nich przeniosła się do Żukowa, do zgromadzenia norbertanek, a dziewięć sióstr, na własną prośbę, pozostało na miejscu. Ostatnia zmarła w nędzy w roku 1866.

W 1946 r. żarnowiecki klasztor ponownie zasiedliły mniszki. Osadzono w nim konwent benedyktynek, repatriowany z Wilna. W ich rękach obiekty te pozostają do dziś.

Forma ochrony prawnej

Wpisy w wojewódzkim rejestrze zabytków:

• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Cmentarz, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Ogrody, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Budynek gospodarczy II, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Budynek gospodarczy I, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Tzw. opactwo, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Ogrodzenie, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Ogrodzenie, nr rej.: 92 z 1960-01-18
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Klasztor, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Klasztor, nr rej.: 92 z 1960-01-18
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Kościół, nr rej.: 952 z 1986-04-24
• Zespół klasztorny cystersek, obecnie ss. Benedyktynek w Żarnowcu – Kościół, nr rej.: 92 z 1960-01-18

Źródła, informacje w Internecie

Informacje w niniejszej karcie zostały opracowane m. in. na podstawie oficjalnego serwisu internetowego prezentującego polską część Europejskiego Szlaku Cysterskiego, www.szlakcysterski.org, projektu sfinansowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.