Złoty Potok – obszar atrakcyjny kulturowo

Z jednej strony wielki poeta polskiego romantyzmu, z drugiej tajemnicze ruiny IV-wiecznego zamku, wiele jaskiń, piękne krajobrazy, kraina pstrąga – ziemia złotopotocka potrafi zaskoczyć niejednego unikatowymi miejscami i oryginalnymi wątkami historycznymi.

Opis

Określenie OAK

Obszar atrakcyjny kulturowo Złoty Potok obejmuje terytorium gminy Janów (Złoty Potok i Janów, tereny położone wokół drogi nr 793 na odcinku Czatachowa - Julianka, łącznie z terenem rezerwatu Ostrężnik), a także tereny sąsiedniej gminy Lelów. Jego wschodnią granicę stanowi terytorium gminy Lelów, zachodnią zaś tereny gminy Janów, od południa ogranicza go południowa granica powiatu częstochowskiego, a od północy granice gminy Janów i gminy Lelów.

Położenie OAK

Obszar atrakcyjny kulturowo Złoty Potok jest zlokalizowany w północno-wschodniej części województwa śląskiego w powiecie częstochowskim i obejmuje część gmin Janów i Lelów. Ukształtowanie jego krajobrazu związane jest z faktem położenia w sercu Jury Krakowsko-Częstochowskiej, za sprawą której tutejsza przyroda odznacza się niezwykłą urodą.

Atrakcyjność turystyczna

Obszar atrakcyjny kulturowo Złoty Potok – położony na urzekająco pięknej Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, prawdziwa perełka powiatu częstochowskiego i całego województwa śląskiego, do której należy m.in. najstarsza miejscowość gminna. Maleńka wieś urzekająca zarówno swoim krajobrazem, jak i nielicznymi, ale jakże ważnymi dla polskiej kultury zabytkami. Połączona na zawsze z losami jednego z największych romantycznych poetów – Zygmuntem Krasińskim. Jego oaza, azyl, w którym tworzył swoje wiersze, i w którym na zawsze pozostawił swój największych skarb – ukochaną córeczkę Elżbietkę. Tutaj nikt się nie będzie nudził, każdy bowiem znajdzie coś dla siebie. Wielbiciele architektury sakralnej – kościoły i cmentarze, miłośnicy literatury – muzeum jednego z polskich romantycznych poetów, zakochani w przyrodzie – jurajskie krajobrazy, pamiętające najważniejsze wydarzenia w historii tego obszaru, która sięga czasów bardzo odległych. Jest też unikat – Jurajska Karawana Konna, która obwozi po okolicach turystów.

Historia

Dzieje położonego w Dolinie Wiercicy obszaru atrakcyjnego kulturowo Złoty Potok sięgają czasów prehistorycznych. Najstarszym śladem bytności człowieka na tych terenach są krzemienne narzędzia pracy z środkowego paleolitu sprzed ok. 80 000 lat. Odnaleziono je w Grocie Niedźwiedziej w Złotym Potoku. Z czasów nowożytnych zachowały się natomiast pozostałości po piecach do wytopu szkła, odnalezione również na terenie wsi, a także w Hucisku. Jeżeli chodzi o pierwsze ślady osadnictwa na terenie obecnego Złotego Potoku, datuje się je już na VIII w., kiedy to powstało grodzisko „Osiedle Wały”. Skalne grodzisko, w którym wówczas uprawiano orkisz (prymitywna forma pszenicy) i czczono posąg Ziemowita, można odwiedzać do dnia dzisiejszego. Wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa, gród zaczął podupadać, aż do XII w.

Pierwsza wzmianka o samej wsi pochodzi z 1153 r. Prawdopodobnie w XII w. Piotr Dunin Włostowic herbu Łabędź – palatyn Bolesława Krzywoustego – wybudował pierwszy drewniany kościół, na miejscu którego w XII w. z inicjatywy Bartosza z Odrowążów powstała murowana świątynia. W jej miejscu w XV w. zbudowano kolejny murowany kościół, który po dziś dzień można podziwiać, chociaż nie zachował on swojego pierwotnego charakteru. Kryje natomiast w sobie niezwykłe miejsce – kaplicę Raczyńskich, w której spoczywa Elżbietka Krasińska – córeczka wielkiego poety, które zmarła w 1857 r. podczas pobytu z rodzicami w Złotym Potoku. Śmierć dziecka przerwała pobyt Krasińskich w Złotym Potoku, ale pozostał po nich zespół pałacowo-parkowy, w którym znajduje się obecnie muzeum dedykowane poecie, jego życiu i twórczości. Jest to z pewnością największa atrakcja nie tylko samej wsi, ale i całego obszaru atrakcyjnego kulturowo Złoty Potok. Złoty Potok był ostatnim polskim miastem, w którym przebywał poeta – po śmierci córeczki nigdy już bowiem nie powrócił do ojczyzny.

W XIV w. w Potoku osiedlili się Szreniawitowie, którzy od nazwy swojej nowej siedziby przyjęli nazwisko – Potoccy. Kolejnymi właścicielami byli Silniccy, a od 1601 r. Korycińscy i Koniecpolscy. Przedstawiciel tego ostatniego rodu – Jan Aleksander Koniecpolski – założył w 1670 r. miasto Janów, które przyjęło nazwę od jego imienia. Prawa miejskie uzyskało niedługo potem, bo już w 1696 r.

Na początku XVIII w. właścicielami dóbr złotopotockich ponownie stali się Potoccy herbu Pilawa, którzy od złotego tła herbu dodali do nazwy wsi przydomek „Złoty”. Złoty Potok przeszedł następnie w ręce księcia kurlandzkiego Birona, a potem – Szaniawskich, Pruszaków, Lesców, Skarżyńskich i Pintowskich. W 1851 r. dobra nabyli Krasińscy, a przez małżeństwo Zygmunta Krasińskiego, dobra złotopotockie przeszły w ręce Raczyńskich. 

Historia zapisała na terenie obszaru atrakcyjnego kulturowo Złoty Potok ważne wydarzenia, szczególnie z okresu powstania styczniowego oraz I i II wojny światowej. Tutaj walczył w czasie powstania Adam Chmielowski, późniejszy św. brat Albert. W 1863 r. podczas powstania styczniowego stacjonujący w Janowie oddział wojsk rosyjskich został pokonany przez powstańców. W odwecie mieszkańcy zostali wymordowani, a miasto spalone. Konsekwencją tego była utrata w 1870 r. praw miejskich dla Janowa. Kolejnych zniszczeń doświadczył Janów w czasie I wojny światowej. W 1914 r. został m.in. spalony XIX-wieczny kościół w Janowie. Ważnym okresem dla obszaru atrakcyjnego kulturowo Złoty Potok był okres międzywojenny, kiedy to odwiedzili go marszałek Józef Piłsudski i prezydent Ignacy Mościcki. Janów związany jest także z okresem dzieciństwa największego polskiego tenora Jana Kiepury, który mieszkał tutaj z rodzicami od 1906 do 1908 r. i jako 7-latek uczęszczał wraz z bratem Władysławem do ochronki prowadzonej przez hrabinę Stefanię Raczyńską. Rodzice Kiepury prowadzili w Janowie piekarnię, a ojciec śpiewał w chórze kościelnym.

II wojna światowa nie oszczędziła Janowa i Złotego Potoku. Toczyła się tutaj krwawa wojna obronna w 1939 r. Dzielny opór hitlerowcom stawiała 7 Dywizja Piechoty Armii Kraków. Tutaj też zginął w trzecim dniu wojny i został pochowany na cmentarzu w Złotym Potoku olimpijczyk i szef polskiej ekipy olimpijskiej w 1936 r. z Berlina, dowódca 74 Pułku Piechoty, major Jan Wrzosek. W złotopotockich lasach działała prężnie w okresie okupacji partyzantka AK. Odział „Twardego” zorganizował udany zamach na kata okolicznej ludności w czasie II wojny – Juliana Szuberta, zwanego „krwawym Julkiem”.

Najważniejsze atrakcje

Obszar atrakcyjny kulturowo Złoty Potok jest niezwykle bogaty w godne odwiedzenia miejsca. Niewątpliwie obowiązkowym punktem zwiedzania jest mieszczące się w starym klasycystycznym dworku datowanym na 1829 r. Muzeum Regionalne im. Zygmunta Krasińskiego. Znajduje się ono na terenie zespołu pałacowo-parkowego z pseudoklasycystycznym pałacem wybudowanym w 1856 r. przez Wincentego Krasińskiego, ojca Zygmunta. Nie wolno również pominąć góry Ostrężnik, na której położone są ruiny jednego z najbardziej tajemniczych zamków na całej Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Wybudował go w XIV w. (najprawdopodobniej ok. 1380 r.) rycerz Marcin z Potoku herbu Szreniawa. Zamek stanowił jeden z elementów systemu obronnego na pograniczu Małopolski i Śląska. Niestety do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie ruiny budowli. W 1391 r. bowiem zamek został zburzony w wyniku wojskowej ekspedycji karnej przeciwko Władysławowi Opolczykowi, zorganizowanej przez Władysława Jagiełłę. U stóp zamku biją jednak do dzisiaj okresowe źródła dające początek okresowej rzeczce o nazwie Ostrężnicki Potok. Natomiast stale bijące źródła Elżbiety i Zygmunta oraz Miłości i Marzeń przyciągają przede wszystkim wybornym smakiem wody jurajskiej.

Do godnych odwiedzenia zabytków na terenie obszaru atrakcyjnego kulturowo Złoty Potok należą także obiekty sakralne, przede wszystkim kościoły parafialne w Żurawiu i Złotym Potoku, gdzie pochowana jest Elżbietka – najmłodsza córka Zygmunta Krasińskiego. Ciekawym obiektem sakralnym jest także kościół wzniesiony w 1921 r. w Janowie oraz kościół pw. św. Marcina w Lelowie (Sanktuarium Matki Boskiej Pocieszycielki Lelowskiej). Warto również zajrzeć na stary cmentarz żydowski w Janowie, który został założony pod koniec XVIII w. Nekropolia ta służyła za miejsce pochówku także Żydom z Częstochowy. Do dziś przetrwały jednak nieliczne, zniszczone nagrobki.

Obszar atrakcyjny kulturowo Złoty Potok obfituje ponadto w ciekawe i tajemne miejsca, głównie jaskinie. Do najciekawszych zaliczają się: Jaskinia Ostrężnicka i Jaskinia Niedźwiedzia, w której znaleziono kości największego niedźwiedzia jaskiniowego w Polsce. Warto także zobaczyć atrakcyjne w formie ostańce, przede wszystkim Diabelskie Mosty i Bramę Twardowskiego, która stanowi symbol całego obszaru.

Nie bez znaczenia dla atrakcyjności obszaru pozostaje wylęgarnia królewskich ryb – pstrągów – w Złotym Potoku, która została założona w 1881 r. przez hr. Edwarda Raczyńskiego i która jest jedną z najstarszych, nadal działających pstrągarni w całej Europie. Została ona zaprojektowana przez Michała Girdwoyna. To właśnie stąd pstrąg rozpoczął swój tryumfalny marsz na stoły całej Europy.

Na koniec należy zaznaczyć, iż na terenie całego obszaru atrakcyjnego kulturowo Złoty Potok aktywnie działają instytucje kultury, do których należą m.in.: Gminna Biblioteka Publiczna, Muzeum Regionalne im. Zygmunta Krasińskiego w Złotym Potoku, Samorządowy Ośrodek Kultury i Sportu w Janowie oraz Gminny Ośrodek Kultury w Lelowie. Wszystkie one organizują wiele ciekawych imprez, również plenerowych. Na szczególne wyróżnienie wśród nich zasługują imprezy o charakterze historycznym, przygotowywane wspólnie przez GOK w Lelowie i Lelowskie Towarzystwo Historyczno-Kulturalne im. Walentego Zwierkowskiego, czyli Święto Czulimu Czulentu – Lelowskie Spotkania Kultur oraz Rocznica Bitwy pod Mełchowem. Festiwal kultury polskiej i żydowskiej „Święto Ciulimu – Czulentu” jest jednym z najważniejszych i największych wydarzeń tego typu w Polsce, a jego podstawowym zadaniem jest kultywowanie pamięci o wspólnej historii Polaków i Żydów oraz pokazywanie przenikania się kultur, nauka tolerancji i wzajemnego zrozumienia. W ramach festiwalu prezentowana jest kultura polska i żydowska: muzyka, taniec, tradycje, potrawy, a także regionalna kultura polska przede wszystkim z terenów ziemi lelowskiej. Unikatową wartością imprezy jest uczestniczenie w nim chasydów związanych z Lelowem przez urodzonego i pochowanego tutaj mistrza, cadyka Dawida Bidermana. Festiwal organizowany jest od 2003 r. z inicjatywy wójta gminy i rabina Simcha Krakowskiego. Impreza otrzymała certyfikat nadany przez Częstochowską Organizację Turystyczną jako Produkt Turystyczny, a potrawa „Ciulim lelowski” i „Czulent lelowski” otrzymały certyfikaty potrawy regionalnej. „Ciulim lelowski” został wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych województwa śląskiego w kategorii „gotowe dania i potrawy”.

Z kolei rocznice Bitwy pod Mełchowem to imprezy o charakterze inscenizacji historycznych. Uroczystości rozpoczynają się mszą św. w kaplicy pw. św. Brata Alberta, po zakończeniu której odbywa się apel poległych, a także przedstawiany jest rys historyczny bitwy. Najbardziej widowiskowym punktem imprezy jest inscenizacja walk z okresu powstania styczniowego.

Charakterystyka zagospodarowania turystycznego

Obszar atrakcyjny kulturowo Złoty Potok jest bardzo dobrze dostępny pod względem komunikacyjnym. Ma to związek z jednej strony z siecią dróg go przecinających (w tym drogi krajowej DK46 oraz kilku dróg wojewódzkich), a także z bliskością Częstochowy. Niestety przez region ten nie przebiega żadna linia kolejowa, stąd też można się tutaj dostać jedynie transportem drogowym. Jeżeli chodzi o bazę noclegową i gastronomiczną, nikt nie będzie miał problemu z jej znalezieniem. W samym Złotym Potoku znajduje się hotel wraz z restauracją, są tutaj jednak również schroniska młodzieżowe, pola namiotowe i kempingowe, a co najważniejsze – wiele gospodarstw agroturystycznych, które ofertują niezapomnianą atmosferę i klimat.

Ciekawostki

Źródła

www.janow.pl

www.goklelow.pl