Opactwo cysterskie w Bledzewie

Powstały ok. 1238 r. w zakolu Obry klasztor cysterski był jednym z najmniejszych na terenie Polski. Wskutek wylewów rzeki, w 1265 r. przeniesiono klasztor do Zemska.

Opis

Pocysterskie obiekty w Zemsku i Bledzewie nie dotrwały do naszych czasów.

W wyniku zarządzenia Rejencji (III) 11 grudnia 1842 roku kościół i klasztor bledzewski zostały wystawione na sprzedaż. W wyniku licytacji przeprowadzonej 21 lutego 1843 r. obiekty zostały sprzedane, a następnie rozebrane. Obecnie w miejscu usytuowania klasztoru znajdują się zabudowania mieszkalne, gospodarcze, ogrody, pola uprawne i łąki.

Liczne pamiątki po cystersach bledzewskich można jednak odnaleźć w kościele parafialnym pw. św. Katarzyny i w kościele i muzeum sanktuarium Matki Boskiej w Rokitnie.

W kościele pw. św. Katarzyny oprócz rzeźb i obrazów, znajdują się obecnie m.in.:

• barokowa monstrancja z pozłacanego srebra z końca XVII w.

• srebrny wysadzany kamieniami relikwiarz (pacyfikał) z 1716 r., fundowany przez Józefa Bernarda Gurowskiego

• pacyfikał z wygrawerowanymi postaciami św. Barbary, św. Katarzyny i św. Józefa

• drewniane, złocone na pulmencie świeczniki paschalne z przełomu XVII/XVIII w.

• srebrny złocony krzyż procesyjny z XVIII w.

• srebrna grawerowana łódka na kadzidło z 2 ćw. XVII w.

• ampułki srebrne grawerowane mszalne z tacą z pocz. XVIII w – na ampułkach i tacy wtopione monety z 1588, 1607, 1690, 1696 r.

• drewniane ławy lokatorskie z XVII w. przeniesione w 1835 r.

• drewniany, polichromowany, złocony i srebrzony ołtarz boczny z predelą z końca XVII w. i drewnianym dużym krucyfiksem, który pochodzi z ołtarza klasztornego pw. Świętego Krzyża oraz barokowe rzeźby i obrazy umieszczone dziś w neogotyckim ołtarzu głównym m.in. barkowa rzeźba św. Wojciecha.

Pierwotne zabudowania gospodarcze cystersów bledzewskich nie zachowały się. Na miejscu dawnego młyna słodowego ok. poł XIX w. wzniesiono nowy młyn i mieszkanie młynarza, a zabudowania gospodarcze w obrębie winnicy uległy zniszczeniu – na ich miejscu rośnie las sosnowy.

Obiektami, które należały do zakonników cysterskich i zachowały się do naszych czasów są m.in.: rezydencja letnia opatów bledzewskich w Starym Dworku, kościół w Rokitnie z bogatym wyposażeniem wnętrza i obrazem Matki Boskiej Cierpliwie Słuchającej.

Data lub czas powstania

XIII w.

Historia

Datę nadania dóbr cystersom przez Władysława Odonica umiejscawia się między 1232 a 1235 r. Tradycja klasztorna mówi natomiast, ze pierwotna fundacja nastąpiła w 1232 r.

W 1312 r. margrabia brandenburski Waldemar nadał cystersom w Zemsku m.in. wieś Bledzew. Nadanie to miało duże znaczenie, albowiem przekazany wówczas Bledzew w pocz. XV w. stał się nową siedzibą klasztoru.

Od 1376 r. Bledzew stawał się znaczącym ośrodkiem gospodarczym.

Do końca XVI wieku cystersi zemsko-bledzewscy byli w posiadaniu (przejściowym lub stałym) ziemi w kilkunastu wsiach, posiadali też prawo połowu ryb na rzecze Obrze aż do Warty, puszczę bartną pod Popowem, kilka jezior oraz młyny i dochody z karczmy.

W pocz. XV w. doszło do translokacji opactwa z Zemska do Bledzewa. Przyczyny tej translokacji nie są bliżej znane. Upatrywać jej należy w kilku czynnikach, m.in. w trudnościach wynikających z braku wody w tamtejszym klasztorze. Oprócz tego należy mieć na uwadze czynniki gospodarcze, w tym m.in. zbliżenie do szlaków komunikacyjno-handlowych, a tym samym szerszy udział w wymianie handlowej, w której Bledzew pod koniec XIV i w XV w. miał znacznie lepszą pozycję niż Zemsko.

Wkrótce po przejściu zakonników do Bledzewa ośrodek ten uzyskał prawa miejskie.

W roku 1521 w wyniku napadu wojsk brandenburskich dobra klasztorne zostały zniszczone.

W okresie reformacji mieszczanie bledzewscy oraz mieszkańcy dóbr klasztornych masowo przechodzili na wiarę luterańską. W stłumieniu tych praktyk wielką rolę odegrał opat Andrzej Kościelnicki, który w 1585 r. siłą wypędził protestantów z dóbr klasztornych. Akcja ta nie była zbyt skuteczna, albowiem w 1589 r. w Bledzewie było tylko sześciu katolików.

W porównaniu z innymi opactwami na ziemiach polskich Bledzew zaliczał się do jednego z trzech najmniejszych klasztorów Prowincji Polskiej Cystersów. W roku 1592 klasztor i kościół uległy spaleniu. Odbudowywano je stopniowo do pocz. XVII w.

W okresie rządów opata Jana Dłuskiego (1607–1618) 12 maja 1617 r. nastąpiło rozdzielenie dóbr na rzecz zakonników i opata.

Duże straty w dobrach klasztornych zostały spowodowane w okresie wojny trzydziestoletniej. Pewna poprawa sytuacji ekonomicznej opactwa nastąpiła dopiero w drugiej połowie XVIII w. W trakcie wojny północnej w czasie której cystersi gościli króla Szwecji Karola XII, cara Rosji Piotra Wielkiego i króla Augusta II Mocnego dobra klasztoru zostały wielokrotnie splądrowane i ograbione, a majątki i dochody opata i konwentu znacznie uszczuplone. Obok wojny i zarazy inną plagą, która nawiedziła dobra bledzewskie, była szarańcza.

Podobnie ciężki okres klasztor przeżywał w okresie wojny siedmioletniej (1756–1763). Choć Rzeczypospolita nie brała w tej wojnie bezpośredniego udziału, to w wyniku przemarszu obcych wojsk dobra klasztorne były wielokrotnie grabione. Jesienią 1761 r. wojska rosyjskie zarządziły m.in. w dobrach klasztornych rekwizycję żywności i furażu dla koni.

Na mocy konkordatu wschowskiego w klasztorze bledzewskim w 1778 r. wprowadzono komendę. W tym celu 7 stycznia 1778 r. przybyła do Starego Dworku specjalna komisja miała wycenić majątek klasztorny i zgodnie z punktem trzecim konkordatu dokonać jego podziału: dla opata komendatoryjnego i konwentu.

Po roku 1815 Bledzew został wcielony ponownie do Prus, do Wielkiego Księstwa Poznańskiego.

W roku 1820 Ministerstwo Spraw Duchownych odebrało klasztorowi prawo patronatu nad kościołem w Rokitnie. Kasata klasztoru bledzewskiego na mocy rozporządzenia Ministerstwa Spraw Duchownych nastąpiła 4 lipca 1835 r. Klasztor zamknięto 31 grudnia tegoż roku, a zakonników oddelegowano do różnych parafii w diecezji poznańskiej, gdzie pełnili obowiązki plebanów i wikariuszy. Całe zabudowania klasztorne zostały przejęte przez władze pruskie.

Obecnie miejsce dawnego klasztoru i kościoła jest zabudowane posesjami prywatnymi. Tylko w przydomowych ogrodach i na drodze widoczne są ślady gruzu ceglanego pochodzącego z dawnych budowli. Dawne jezioro młyńskie na północ od klasztoru uległo eutrofizacji; znajduje się tam łąka. Jedynym naziemnym elementem, który po różnych przebudowach zachował się do naszych czasów jest fragment parterowej części północno-zachodniego skrzydła klasztoru (posesja: Plac Klasztorny 1), oraz budynek młyna wodnego przy północnym skraju dawnego Jeziora Młyńskiego, na północ od dawnego klasztoru, ze śladami po dawnych urządzeniach młyńskich i "młynówce" (rzeka Jordanka).

Od roku 1996, po szczegółowej kwerendzie archiwalnej i penetracji terenowej, rozpoczęto badania archeologiczno-architektoniczne. Już wstępne rozpoznanie archeologiczne potwierdziło wynikającą z analiz historycznych lokalizację i przybliżone rozplanowanie obiektów.

Źródła, informacje w Internecie

Informacje w niniejszej karcie zostały opracowane m. in. na podstawie oficjalnego serwisu internetowego prezentującego polską część Europejskiego Szlaku Cysterskiego, www.szlakcysterski.org, projektu sfinansowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.